Latince ile ilgili hikayeler
kral(içe)Görünen o ki unvanı 16. yüzyıldan beri Türkçede bulunmaktadır. Sadece yabancı hükümdarlar için kullanıldığının altını çizelim. Hiçbir zaman Osmanlı padişahlarının veya daha eski Türk hükümdarlarının unvanları arasında kral(içe) yer almamıştır. Sondaki +içe ekine bir aşinalığımız vardır, imparator içe , tanr ıça , çar içe , ve kraliçe gibi. Bu son ek, kraliçe kelimesinin kendisi gibi, bir Güney Slav dilinden geçmiştir Türkçeye . Bu Güney Slav dilinin Sırp-Hırvatça olması muhte...Devamını Oku
15 Kas 2022
Kelime KöşesiKelimelerin köklerini, tarihlerini ve anlamlarını keşfeden son sayısında yaratık, canavar ve mahluk sözcüklerini mercek altına alıyor. Sözün Özü: Canavar Farsça canavar جانور kelimesine bir yakından bakalım. İçindeki can جان kelimesini farkedelim. Birleştiği āvar اور kısmı, Türkçede -lı/li eki ile karşılaştırılabilir, “getir(il)mek, sahip olmak” anlamındadır. Böylece görürüz ki Farsça canavar جانور , Türkçe canlı ile aynı oluşumdadır. Farsça can جان “ruh, tin, yaşam” ise, hiç...Devamını Oku
30 Eki 2022
canavarFarsça جانور kelimesine bir yakından bakalım . İçindeki can جان kelimesini farkedelim. Birleştiği āvar اور kısmı, Türkçede -lı/li eki ile karşılaştırılabilir, “getir(il)mek, sahip olmak” anlamındadır. Böylece görürüz ki Farsça canavar جانور , Türkçe canlı ile aynı oluşumdadır. Farsça can جان “ruh, tin, yaşam” ise, hiç şaşırtmayan bir derecede eski bir kelimedir. Orta Farsça cyān, hyan benzeri bir biçimden türemiş olan can kelimesi, bazı kaynaklar tarafından, yazılı örneği bul...Devamını Oku
25 Eki 2022
Türk dillerinde temel sözcüklerden önemli bir kısmının yüzyıllar hatta binyıllardır çok benzer bir şTürk dillerinde temel sözcüklerden önemli bir kısmının yüzyıllar hatta binyıllardır çok benzer bir şekilde kullanıldığını ve günümüze geldiğini görürürüz. Bu gibi sabit yolculuklara bir örnek tuz sözcüğünde görülebilir. Türkiye Türkçesi tuz > Orta Türkçe tūz > Eski Türkçe tūz yolculuğunda biçimini korumuştur. Özbekçe tuz , Azerbaycanca duz , Türkmence dūz , Kazakça tuz . Kırgızca tuz , Tuvaca dus , Yakutça tūs gibi sözcüklerde de aynı biçimin az değişim geçirdiği görüle...Devamını Oku
27 Eyl 2022
Tebaadan millete: Milliyetçiliğin doğuşu ve küresel seyri
Fransız Devrimi ile siyasileşen millet kavramı, o günden bu yana dünya tarihini şekillendiriyor.
Biber dendiğinde aklınıza nasıl bir bitki geliyor? Kırmızı biber, sivri yeşil biber, hatta belki rengarenk dolmalık biberler? Asıl biber diye adlandırılan bitki bunların hiçbiri değildir. Biber isminin ilk layığı karabiber bitkisidir.Karabiber bitkisi Latince Piperales takımına ait, çiçekli bir asmadır. Bunun yanında diğer biber diye adlandırılan bitkilerin neredeyse hepsi Yeni Dünya bitkisidir, Latince Solanales adlı bambaşka bir takımdan bir çiçekli bitkidir.Biyolojik açıdan dolmalık biberler ya da sivri biberler, en çok patates, patlıcan, tütün, veya petunya gibi bitkilere yakındır. Yemeklik biberlerimiz binyıllar boyunca Nahuatl diline ait bir isim, chīlli ile bilinmiştir. Sonradan chīllilere biber adının verilmesinin sebebi, acı tatlarının benzerliği dolayısıyladır.Peki biber sözcüğünün kökeni nereye dayanmaktadır? Bunun için ilk biberimiz, yani karabiberin evine göz atmak gerekiyor.Latince Piper nigrum (tam anlamıyla biber + kara), nam-ı diğer karabiber, zengin baharatlar ili Hindistan’dan, bugün Malabar Kıyısı olarak bilinen bölgeye menşe bir bitkidir.Sözcüğün kökeni Sanskritçe píppala पिप्पल kelimesine dayanır, ve öyküsü benzersizdir.Budizm’in kurucusu Siddhārtha Gautama adıyla bilinen ilk Buda, aydınlanma yaşayana kadar bir ağacın altında oturmaya karar kılmış, ve başarılı olmuştur. Rivayete göre Gautama Buda’nın altında aydınlandığı ağaç, sonradan Bodhi Ağacı olarak bilinecek bir incir ağacıydı. Bu incir ağacına, ve verdiği incir meyvesine verilen bir ad Sanskritçe píppala idi.Sanskritçe píppala sözcüğünden Sanskritçe pippali पिप्पलि türemiştir. Çeşitli yemişler için de kullanılabilen bu sözcük zaman içinde karabiber bitkisi ve meyvesi için kullanıma oturmuştur.Sanskritçe pippali kadim çağlarda Yunancaya varmış, Yunanca pipéri πιπέρι sözcüğüne evrilmiştir. Çoğu batı dillerine de bu Yunanca pipéri beşik olmuşturBiber dendiğinde aklınıza nasıl bir bitki geliyor? Kırmızı biber , sivri yeşil biber , hatta belki rengarenk dolmalık biberler ? Asıl biber diye adlandırılan bitki bunların hiçbiri değildir. Biber isminin ilk layığı karabiber bitkisidir. Karabiber bitkisi Latince Piperales takımına ait, çiçekli bir asmadır. Bunun yanında diğer biber diye adlandırılan bitkilerin neredeyse hepsi Yeni Dünya bitkisidir, Latince Solanales adlı bambaşka bir takımdan bir çiçekli bitkidir. Biyolojik ...Devamını Oku
20 Eyl 2022
İkisi arasından tost sözcüğünün hangi dilden geçtiği bazı okuyucularımız için daha açık olabilir. İnİkisi arasından tost sözcüğünün hangi dilden geçtiği bazı okuyucularımız için daha açık olabilir. İngilizce toast “tost, kızartmak” sözcüğü bize tostu bahşetmiştir. Büyük olasılıkla Geç Latince * tostare “kızartmak” fiilinden İngilizceye geçmiştir. Aynı Geç Latince kökten İspanyolca tostar , İtalyanca tostare gibi fiiller de türemiştir. Kökü takip ettiğimizde Geç Latincenin ardında geçmiş zaman çekimli Latince tostus “kurudu”, yalın hali Latince torrere “kurutmak” sözcükleri ...Devamını Oku
13 Eyl 2022
HİKAYE
Muzafferisminin de kökü olan zafer kelimesi “galibiyet” anlamında Arapça kökenli bir kelimedir. Aynı “galibiyet” ve “alt etme” anlamları Arapça ẓafar ظَفَر kelimesinde de mevcuttur . İlginç olan, aslında bu kelimenin anlamının mecazlama yoluyla türemiş olmasıdır. Geçmiş zaman ẓafira ظَفِرَ fiilinin kökü olarak “tırnak, pençe” anlamındaki ẓifr ظُفْر kelimesinden türemiştir . Yırtıcı kuşlar yakaladıkları avlarını “pençeleyerek” “alt ederler” ve “galibiyet” kazanırlar. Zifiri karanlık t...Devamını Oku
30 Ağu 2022
Fuşya kelimesinin hikayesini öğrendiğimiz zaman görmüştük, Avrupalıların Amerika kıtasını keşfiyle beraber bir sürü bitki, meyve, sebze, ve çiçek isimleri de Avrupa dillerine katılmış oldu. Yüzyıllar, hatta binyıllardır farklı bir iklim, toprak, ve kıtada yetişen bu bitkiler, değişik isimlere, ve değişik görünümlere sahiplerdi.1700’lü yılların ortasında Avrupalı koloniciler, Güney Amerika ve Meksika’da yerli bir çiçekle tanıştılarFuşya kelimesinin hikayesini öğrendiğimiz zaman görmüştük , Avrupalıların Amerika kıtasını keşfiyle beraber bir sürü bitki, meyve, sebze, ve çiçek isimleri de Avrupa dillerine katılmış oldu. Yüzyıllar, hatta binyıllardır farklı bir iklim, toprak, ve kıtada yetişen bu bitkiler, değişik isimlere, ve değişik görünümlere sahiplerdi. 1700’lü yılların ortasında Avrupalı koloniciler, Güney Amerika ve Meksika’da yerli bir çiçekle tanıştılar: petunya . 1800’lü yılların başında Avrupa’...Devamını Oku
23 Ağu 2022
karpuzÖncelikle kelimesinin Türkçeye gelişinden bir ısırık alalım. İlk adımda Farsça χarbūz خربزه kelimesinden alındığı kabul görmektedir. Ancak Farsçadaki bu kelime her türlü kavun için kullanılan bir kelimedir . Bu bizi şaşırtmamalı, şayet taksonomik olarak iki meyve de kabakgiller familyasının bir üyesi olarak kardeştirler. İlgilenenler için, salatalık , balkabağı , su kabağı , karpuz , ve kavun , hep birlikte kabak sayılmaktadırlar. Farsça χarbūz kelimesinin Sanskritçe kharbūj...Devamını Oku
09 Ağu 2022
pelikan,Birçok Avrupa dilinde, Türkçede olduğu gibi veya pelican şeklinde adı yazılan kuşun familyası ilk olarak Pelicanea adıyla Konstantin Samuel Rafinesque tarafından 1815’te betimlenmiştir. Günümüzde bu familya Pelecanidae, Türkçe Pelikangiller adlarıyla bilinir. Rafinesque familyayı adlandırırken, çağdaş biyolojik sınıflandırmanın atası olarak bilinen Carl Linnaeus’un birçok kuşu tanımlamak için kullandığı Pelecanus isminden ilham almıştır . Pelecanus ismi, pelikansı balıkçıllar...Devamını Oku
19 Tem 2022
Hem Fransızcada hem de İngilizcede genre yazılışıyla bulunan, ve Türkçeye okunduğu şekliyle janr olarak alınmış bu kelime için TDK sözlüğü şu anlamları verirHem Fransızcada hem de İngilizcede genre yazılışıyla bulunan, ve Türkçeye okunduğu şekliyle janr olarak alınmış bu kelime için TDK sözlüğü şu anlamları verir : Tarz , tür . Bu kelimenin Türkçesini veya yabancı dillerdeki halini sanat dalları tartışılırken duymuş veya okumuş olabilirsiniz. Özellikle film janrı veya müzik janrı tabirlerinde. Bu örneklerde janr kelimesinin nasıl “tür” anlamına geldiğini görebiliriz. Peki kelimenin kökenine bakarak Türkçedeki karşılıkları hakkınd...Devamını Oku
12 Tem 2022
Evet, sezar adının bir kişi ismi olduğu belli; ama düşündüğünüzün aksine, sezar salatasının Roma İmpEvet, sezar adının bir kişi ismi olduğu belli; ama düşündüğünüzün aksine, sezar salatasının Roma İmparatoru Jül Sezar ile hiçbir alakası yoktur! Bu salatanın mucidi, İtalyan restorancı Ceasar Cardini ’dir (Sezar Kardini). Meksika’nın Tijuana şehrindeki Caesar’s restoranının sahibi Cardini , 1923’te restoranında aşırı bir yoğunlukla karşılaşır. ABD’nin 4 Temmuz kutlamaları için içki içmek isteyen Amerikalılar, ABD’deki alkol yasağından ötürü Meksika tarafına akın etmişlerdi . ...Devamını Oku
28 Haz 2022
sandviçTürkçeye , İngilizce sandwich kelimesinden geçmiş, okunduğu gibi yazılmıştır. Rivayete göre sandviçin mucidi, John Montagu isimli bir İngiliz kontudur (Earl). Babası Edward Montagu’nun ardından John Montagu Sandviç Kontu ( Earl of Sandwich ) unvanını almıştır. Nasıl icat edildiği tartışma konusu olsa da, en çok bilinen hikaye John Montagu’nun kumar alışkanlığı üzerinedir. Pierre-Jean Grosley, aynı dönemde yazılan bir eserde Mantogu’nun kumarbazlığının öyle bir derecede olduğu...Devamını Oku
07 Haz 2022
editörSözlükte “yazıları yeniden düzenleyerek yayıma hazırlayan kimse, yayımcı” olarak geçen kelimesinin, özellikle –ör son ekinden de dolayı, Fransızcadan Türkçeye geçtiği kolayca anlaşılabilir. Fransızca dahil İngilizce, İspanyolca, İtalyanca, Almanca gibi diğer Avrupa dillerine de hep Latinceden alınmıştır. Latince editor , fiilden kişi ismi yapım eki alarak editus kelimesinden türetilmiştir. Editus yüklemi, “ortaya koymak, üretmek” anlamındaki edere yükleminin geçmiş zaman çeki...Devamını Oku
10 May 2022
algoritmikAnnemizin tarifini izleyerek bir yemek yapmak, mobilyacıdan aldığımız bir kitaplığı inşa etmek, hatta bir labirentte yolunu bulmak bile işlerdir. Tekrar edilebilir kolay adımların izlenmesi işlemi olarak algoritma ise adını, Orta Çağların en büyük matematikçilerinden birinden almıştır. Harezm , (eski) Aral Gölü’nün güneyinde, günümüzde kısmen Özbekistan ve kısmen Türkmenistan sınırları içinde bulunan tarihî ve coğrafî bir bölgedir. Bölgenin isminin nereden geldiği tartışılır ...Devamını Oku
26 Nis 2022
Kapusen12. ve 13. yüzyıllarda yaşamış olan Assisili Francesco, Hristiyanlıkta çeşitli mistik tarikatların kurucusudur. Kendi adının ardından Fransisken tarikatları diye adlandırılan bunlardan bir tanesi de tarikatıdır . En başta 13. yüzyılda Francesco tarafından kurulan Kapusenler , İtalya’nın Marche bölgesinde 16. yüzyılda Katolik Kilisesi dogmacılığı ve baskılarından kaçarken, Hristiyan münzevilerin giydiği kahverengi çarşafları kendi tarikatlarına kıyafet edinmişler. Bu çarşafın ...Devamını Oku
20 Nis 2022