Farsça ile ilgili hikayeler
planetBirçok Avrupa dilinde veya benzeri bir kelime ile bilinen, Farsçası da seyyare سیّاره olan bu kelime Türkçede çok güzel bir eşdeğerle karşılanır: gezegen. Hatta bütün bu kelimelerin türetiliş felsefeleri birbirinin aynısıdır. Planet kelimesinin kökeni Antik Yunanca planḗtēs πλανήτης sözüne dayanmaktadır. Antik Çağ Yunanistanı’nda filozoflar, gece gökyüzünde “sabit” duran yıldızların aksine günden güne “gezen” bu parıltılara, yine “gezmek” anlamındaki planáō πλανάω’ dan bir ke...Devamını Oku
03 Haz 2022
Kazakistanülkesinin adının sonundaki ekin Farsça yerleşim yeri, kent belirten +stan/+istan olduğunu daha önce de öğrenmiştik. Kelimenin ilk kısmının kökeni ise, ilginç bir şekilde kez- köküdür aslında. Hafif bir ses değişimi ile kaz- biçimini aldıktan sonra, “dolaşma” anlamını somutlaştırmak için +ek/+ak ekini alır. Muhtemelen ilk anlamı gezgin kelimesine benzeyen kazak sözü, zaman içinde “akıncı, gerilla” gibi bir anlama bürünmüştür . Bu anlamıyla Kazakistan , “maceracılar, akıncılar ...Devamını Oku
03 Haz 2022
Bayramının tadı bir yana şeker, tarih boyunca çok sevilen, dünyanın her yerinde tüketilen bir yemek malzemesi, üretimde zorlukların yaşandığı, uğruna savaşların verildiği, ülkelerin işgal edildiği; kendisi ve bayramı tatlı, tarihi acı, ‘acı-tatlı’ bir bitkidir.Şeker antik çağlardan itibaren bereketli Hindistan’da üretilmektedir. Ortaçağlarda Hindistan’dan Orta ve Yakın Doğu’ya, oradan da Avrupa’ya getirilmiş, Avrupalıların yeni dünyayı keşfiyle Karayipler’de ve Amerika’da da yetiştirilmiştir.Doğal olarak bitkiye verilen adın, Hint dillerinin birinden bütün dünyaya yayılmış olmasına şaşırmamak gerek.Bazı kelimeler birkaç farklı dilde ortaktır, bazen tesadüfen bazen ortak bir kelim atası onlara ödünç vermiştir. Şeker bununla kısıtlı bir kelime değil. Gerçekten de hemen hemen bütün dünya dillerine tek bir dilden geçmiştir şeker kelimesi. Aradığımız dil, zengin olduğu kadar köklü bir dil olan Sanskritçe’dir.İlk olarak önce kök dildeki şekline bakalım, ve ardından yayılışını takip edelim. Sanskritçede kök kelime शर्कर śarkara olarak karşımıza çıkıyor. śarkara kelimesi, “çakıl, küçük taş” demek. Bu kelimeden türetilen śarkarala kelimesi ise “çakıllı kum, kaba kum” anlamlarına evriliyor. İşte bu “kaba kum” anlamı, anlaşılan o ki, mecazlanarak işlenmiş, o “kumumsu” hale öğütülmüş olan şekere atfedilmiş. Benzer dillerde, Hintçe sakkar, Pali sakkhara gibi kelimeler ile aynıdır. İlk olarak hangi Hint yarımadası dilinde ortaya çıktığı meçhul olsa da, diğer dünya dillerine geçişinin Sanskritçe üzerinden olduğu nispeten kabul görmektedir. Birbirine yakın zamanlarda bu bitki, ve beraberinde ismi, Hindistan’dan gelerek Orta Doğu’ya yayılmıştır. Arapça’ya sukkar سُكَّر şeklinde, Farsçaya şakkar olarak geçmiştir. Türk dillerine geçişi ya Hintçe’den doğrudan veya Farsça yoluyla geçtiği, ve şeker olarak evrimleştiği düşünülebilir. Türkçe şeker kelimesi, Balkanlara kadar uzanıyor, Sırpça-Hırvatça ve Boşnakça šećer, Makedonca шеќер şeker kelimelerini üretiyor. Arapça kendi haliyle İtalyancaya zucchero, kelime işaret ön ekiyle as-sukkar şeklinde, Endülüsler yoluyla İspanyolcaya azucar olarak varmış, Portekizceye açúcar, Bask diline azukrea olarak geçmiştir. Azucar kelimesi aynı zamanda Filipinler’in İspanyol kontrolü altında olduğu yıllardan Filipinceye asukal kelimesini bırakmıştır. Bir yandan ise Arapça bu kelime, Ortaçağ Latincesine succarum olarak varmış, zaman içinde Fransızcada sucre, ardından İngilizcede sugar haline evrilmiştir. Harper’a göre İngilizcede /c/ harfinden /g/ harfine geçişi muğlaktır. Aynı kökten İrlandaca siucra kelimesine ulaşmak mümkündür. Alt-Orta Almancadaki sucker, Yüksek Almancadan zucura yoluyla Almancada zucker olarak geçmiş, ve aynı zamanda İsveççeye socker ve buradan türeyen Fince sokeri kelimeleri bağışlamıştır. Almanca kökten Estonyacaya sukhur, Lehçe cukier, Belarusçaya cukar, Litvanyacaya cukrus, Letonyacaya cukurs, Çekçeye cukr, Macarca ve Slovakçaya cukor, Norveççeye ve Dancaya sukker ve buradan türeyen İzlandaca sykur kelimeleri geçmiştir. Başka bir kol, Arapçadan Yunancaya geçiş ile başlıyor, buradaki hali de ζάχαρη záchari. Yunanca kelimenin dönüştüğü kelimelerBayramının tadı bir yana ş eker, tarih boyunca çok sevilen, dünyanın her yerinde tüketilen bir yemek malzemesi, üretimde zorlukların yaşandığı, uğruna savaşların verildiği, ülkelerin işgal edildiği; kendisi ve bayramı tatlı, tarihi acı, ‘acı-tatlı’ bir bitkidir. Şeker antik çağlardan itibaren bereketli Hindistan’da üretilmektedir. Ortaçağlarda Hindistan’dan Orta ve Yakın Doğu’ya, oradan da Avrupa’ya getirilmiş, Avrupalıların yeni dünyayı keşfiyle Karayipler’de ve Amerika’da d...Devamını Oku
03 May 2022
algoritmikAnnemizin tarifini izleyerek bir yemek yapmak, mobilyacıdan aldığımız bir kitaplığı inşa etmek, hatta bir labirentte yolunu bulmak bile işlerdir. Tekrar edilebilir kolay adımların izlenmesi işlemi olarak algoritma ise adını, Orta Çağların en büyük matematikçilerinden birinden almıştır. Harezm , (eski) Aral Gölü’nün güneyinde, günümüzde kısmen Özbekistan ve kısmen Türkmenistan sınırları içinde bulunan tarihî ve coğrafî bir bölgedir. Bölgenin isminin nereden geldiği tartışılır ...Devamını Oku
26 Nis 2022
Çilingir sofrasıÖzenle hazırlanmış, rakı içilen içki sofraları için kullanılan bu tabirin kökeni üzerine iki farklı yaklaşım vardır. Bunlardan biri ‘şölen veren’ anlamına gelen Farsça ‘şilangar’ kelimesinden geldiği yönündedir. ‘Şilan’ kelimesi ‘şölen’, ‘Moğollarda büyük törensel yemek’ demekken, ‘kan’ kelimesi ‘yapan’ demektir. Buradan hareketle “Şilangar sofrası” zamanla “çilingir sofrası”na dönüşmüştür. Gelelim ikinci yaklaşıma: Osmanlı’da padişah yemek yemeden önce herhangi bir zehirleme...Devamını Oku
12 Nis 2022
zürafa.Çok dikkat çekici bir kelime ile başlayalım, Bildiğiniz Hint-Avrupa dillerinin çoğuna ve Türkçeye zürafa kelimesi Arapçadan geçmiştir. İngilizce giraffe , İtalyanca giraffa , Fransızca girafe ve benzerleri gibi. Bunların arasında Farsça zarafa da bulunmaktadır. Ancak zürafa kelimesi Arapçaya nereden geçmiştir? Cevabı yine Farsçadır . Afrika kökenli bu hayvanın adı Farsça زُرنَا zurnā ve پَا pā “bacak” kelimelerinden zurnapa olarak oluşturulmuştur . Yani boynunun uzunluğu il...Devamını Oku
11 Mar 2022
Bînamazın otuz üç gecesiHemen başta söyleyelim “binamaz” kelimesindeki Farsça “bi-” ön eki başına geldiği kelimeye “-siz, -sız” anlamı verir. Yani bu kelime aslında “namazsız, namaz kılmayan” demek oluyor. Bu kitap, Suad Fahir mahlasını kullanan meşhur edebiyat tarihçisi İsmail Hikmet Ertaylan tarafından 1921 yılında yayımlanmış. 1889’da doğan İsmail Hikmet, Galatasaray Sultanisî’ni ve ardından Mülkiye’yi bitirdikten sonra öğretmenlik yapmaya başlar. Ardından Bakü Üniversitesi’nde dersler verir, bu ...Devamını Oku
Aşna fişneFarsça ‘aşna’ veya ‘aşina’ kelimesinden türemiştir. Cinsel yakınlaşma, sevişme, gizli dost, oynaş gibi anlamlara geliyor.
08 Mar 2022
Bir Film Önerisi/Umudun Dili
Savaş filmlerine ilginiz varsa gerçek olaylardan esinlenilen bu filmi izlemediyseniz mutlaka izlemelisiniz.
06 Şub 2022
safranGünümüzde üretiminin %90 kadarı İran’da yapılmaktadır . Buna ek olarak safranın İran veya Mezopotamya bölgesinde orataya çıktığı iddia edilmektedir . Dolayısıyla dikkatimizi Ortadoğu ve Mezopotamya bölgesine çevirmemiz doğru olur. Sözlükte safran kelimesinin yerel olarak zafran olarak da söylenebildiğine dikkat çekilmekle beraber Arapça zaʿferān زَعْفَرَان kökünden dilimize geçtiğine işaret ediliyor. Aynı zamanda Arapça kelimeden İspanyolca azafrán ve Portekizce açafrão türem...Devamını Oku
26 Oca 2022
patatesArtık yemeklerimizin baş taçlarından birkaçı olan domates veya sivri biber gibi de bir Yeni Dünya (yani Amerika kıtaları) bitkisidir. Araştırmalara göre Peru ve kuzey Arjantin bölgeleri arasında ilk yetiştirilmeye başlanan patates bitkisi, Avrupalıların Amerika’yı keşfi ile Avrupa’ya ve oradan dünyanın geri kalanına yayılmıştır. Ancak patates Avrupalılar tarafından pek de hoş karşılanmadı. Şekilsiz biçiminden veya sarı renginden dolayı, ya da işgal ettikleri Amerika topraklar...Devamını Oku
19 Oca 2022
Karadenizİlk bakışta ’in adını, sularının renginden alıyor olduğu düşünülebilir. Ancak tarih boyunca denize verilen isimlere bakıldığında bu pek de olası bir açıklama değildir. Kadim çağlarda sadece “Deniz” olarak da bilinen Karadeniz , Antik Yunancada Póntos Áxeinos olarak geçmektedir, ve áxeinos kelimesinin İran dili kökenli olduğuna işaret edilir. Eğer öyleyse aslında biz bu kelimeye aşinayız. Arapçadan Türkçeye geçme “çetin, sert, zor” anlamlarındaki haşin kelimesinin Farsça köken...Devamını Oku
29 Ara 2021
HİKAYE
,Bayram nedir (ve ne değildir)?
“Eğitim ortamlarında bayram çocuk olabildiğin neşeli bir bir aradalıktır. Zorunlu gösteriler, saatlerce süren provalar, neyi neden yaptığını anlamayan çocukların bakışları, öğretmenlerin en mükemmeli yapma tutkusu değildir."
06 Ara 2021
